Wspomniane wymagania będą stanowiły zawężony katalog w stosunku do wymogów określonych w podstawie programowej przedmiotu geografia dla szkół ponadgimnazjalnych w zakresie rozszerzonym. Matura z geografii składa się z zestawu około 30 – 35 zadań zamkniętych i otwartych, na których rozwiązanie abiturient ma 180 minut c) gramatyka języka polskiego, tj. wymagania II.1.1)– 4) z zakresu podstawowego oraz II.1 z zakresu rozszerzonego d) zróżnicowanie języka, tj. wymagania II.2.1)–7) z zakresu podstawowego oraz II.2.1)–8) z zakresu rozszerzonego e) komunikacja językowa i kultura języka, tj. wymagania II.3.1)–10) z zakresu podstawowego Stara i nowa matura 2023 – zasady; Język polski – stara i nowa matura 2023; Matematyka – stara i nowa matura 2023; Język obcy nowożytny – stara i nowa matura 2023; Stara i nowa matura 2023 – terminy. Stara i nowa matura odbywają się w tych samych terminach, czyli od 4 do 23 maja. Poszczególne egzaminy będą miały miejsce w Informatora o egzaminie maturalnym z języka polskiego jako przedmiotu dodatkowego. Formule 2023 obowiązujący w latach szkolnych 2022/2023 i 2023/2024. Egzamin: Egzamin maturalny. Przedmiot: Język polski – poziom rozszerzony. Termin egzaminu: Termin główny – maj 2023 i 2024 r. Wymagania egzaminacyjne są zawężone względem wymagań podstawy programowej, egzamin rozpoczyna się o godzinie w matura rozszerzona z języka polskiego odbędzie się maja 2 roku o godz. Zdający w tym roku będą musieli zmierzyć się z jednym zadaniem napisaniem wypracowania. Matura rozszerzona 2023. Terminy, daty, godziny Matura ustna z języka polskiego. Wymagania. Egzamin pisemny z języka polskiego na poziomie podstawowym - 240 minut; Matura z j. polskiego - rozszerzona 2023. Co pojawi się na egzaminie? [ARKUSZ CKE, PYTANIA, ODPOWIEDZI] 16.05.23 Ponadto w informatorze maturalnymmożna sprawdzić szczegółowe wymagania, o9KUvv. 7/8 Przeglądaj galerię za pomocą strzałek na klawiaturze fot. Fot. Lukasz Kaczanowski/Polska PressPoprzednieNastępne Matura z języka polskiego 2022 na poziomie rozszerzonym. Jak będzie wyglądał egzamin? Zobacz równieżPolecamy Już za rok do egzaminu maturalnego przystąpią absolwenci 4-letniego liceum, a rok później dołączą do nich uczniowie 5-letniego technikum. W związku ze zmianą podstawą programową na nowych zasadach odbywał się będzie również egzamin maturalny. Usunięcie gimnazjum i wydłużenie edukacji w szkołach podstawowych i średnich było znaczącą zmianą w systemie edukacji. Już w 2023 roku okaże się, jaki efekt przyniosła. Na nieco ponad rok przed nowym egzaminem dojrzałości MEiN opublikowało wymagania egzaminacyjne. Znacząca zmiana zajdzie w kanonie lektur. Matura 2023 i 2024 na nowych zasadach. Co się zmieni? Już od roku wiadomo, że uczniowie będą musieli przystąpić obowiązkowo do czterech egzaminów pisemnych – z języka polskiego, matematyki, języka obcego nowożytnego i minimum jednego przedmiotu dodatkowego na poziomie rozszerzonym. Obowiązkowe będą również dwa egzaminy ustne – z języka polskiego i obcego nowożytnego. Od marca 2021 wiadomo również, że uczniowie będą mieli więcej czasu na udzielenie odpowiedzi na wszystkie zadania zawarte w arkuszu. W przypadku języka polskiego będzie to 240 minut na poziomie podstawowym i 210 minut na poziomie rozszerzonym (dotychczas było to 170 i 180 minut). Dłuższa będzie również matura z matematyki – zarówno podstawowa, jak i rozszerzona będą trwały 180 minut (obecnie egzamin na poziomie podstawowym trwa 170 minut, a na rozszerzonym 180 minut). Do 210 minut ze 170 i 180 minut został wydłużony egzamin pisemny z języka mniejszości narodowej. 210 minut potrwa również egzamin pisemny z języka mniejszości etnicznej lub z języka regionalnego. Czytaj też:Do kiedy zdalne nauczanie 2022? To już pewne. Powrót do szkół znacznie wcześniej Absolwenci szkół średnich będą musieli zapoznać się ze znacznie dłuższą listą lektur obowiązkowych. Dotychczas liczyła ona 13 pozycji, a wśród nich była Bogurodzica. Od 2023 roku maturzyści muszą dokładnie znać aż 23 pozycje, a to jeszcze nie koniec, ponieważ zdający będą musieli zapoznać się również z długą listą utworów literackich. Pełna lista wytycznych na egzamin maturalny w 2023 i 2024 roku dostępna jest tutaj. Koronawirus przyczyną zmian w maturach? Na stronie rządowej zawierającej informacje o nowych wytycznych podkreślono, że w 2023 i 2024 roku zarówno egzamin ósmoklasisty, jak i matury będą odbywały się na podstawie wymagań egzaminacyjnych, a nie według wymagań określonych w podstawie programowej. Będzie to konsekwencja pandemii COVID-19 i związanej z nią nauki zdalnej. Na stronie rządowej czytamy, że „wymagania te zostały opracowane przez zespoły ekspertów, którzy w ostatecznej wersji dokumentu uwzględnili również znaczną część uwag przekazanych do CKE i MEiN podczas prekonsultacji propozycji wymagań, przeprowadzonych na przełomie grudnia 2021 r. i stycznia 2022 r”.. Czytaj też:Kontrowersyjna olimpiada dla licealistów. Wiceszef MEiN o „naruszeniu apolityczności szkoły” Matura 2021, język polski. To trzeba umieć, żeby zdać! Matura 2021 z języka polskiego coraz bliżej. W związku z sytuacją epidemiczną w Polsce w tym roku, zresztą podobnie jak w poprzednim, nie odbędzie się egzamin ustny: z zastrzeżeniem dla osób, które takiego egzaminu potrzebują, żeby dostać się na wymarzoną uczelnię. Terminy pisemnych egzaminów z języka polskiego zaplanowano na: termin główny poziom podstawowy: wtorek 4 maja 2021, termin główny poziom rozszerzony: poniedziałek 10 maja 2021 r, termin główny część ustna (dla "chętnych"): środa - piątek 19 – 21 maja 2021 r. Matura 2021, język polski. Jak wygląda egzamin? Podstawa Przystąpienie do egzaminu na poziomie podstawowym jest obowiązkiem każdego maturzysty. Jak więc wygląda egzamin? Dzieli się na dwie części: w pierwszej sprawdza umiejętności wykonywania na tekście nieliterackim operacji dowodzących jego rozumienia (część testowa), a w drugiej zdolność tworzenia wypowiedzi argumentacyjnej w formie wypracowania. (całość trwa 170 minut) Rozszerzenie Na poziomie rozszerzonym egzamin ma tylko jedną część i polega na sprawdzeniu umiejętności dokonywania interpretacji porównawczej utworów literackich lub tworzenia wypowiedzi argumentacyjnej (w formie wybranej przez zdającego, np. rozprawki, eseju). (całość trwa 180 minut) Część ustna Egzamin ustny (w 2021 r. nieobowiązkowy) nie ma określonego poziomu. Ma sprawdzić nasze umiejętności tworzenia wypowiedzi na podstawie danego tekstu kultury. Chodzi w nim głównie o poprawny (i najlepiej ciekawy!) dobór słów, logikę, retorykę i komunikacyjną poprawność oraz wiedzę. (Całość trwa ok. 30 minut) WYMAGANIA PROGRAMOWE na maturę 2021 z j. polskiego Co trzeba umieć, żeby zdać maturą 2021 z języka polskiego? Czyli najciekawsze! Jak się przygotować i do czego? Wyjaśnia to informator maturalny Centralnej Komisji Egzaminacyjnej, który dzieli wymagania programowe na dwie części: ogólne wymagania egzaminacyjne i szczegółowe wymagania egzaminacyjne. Ogólne wymagania egzaminacyjne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich samodzielnie dociera do informacji; rozumie komunikaty o coraz bardziej skomplikowanej organizacji – werbalne i niewerbalne; podejmuje refleksję nad znaczeniami słów i dąży do ich dokładnego rozumienia; krytycznie ocenia zawartość komunikatów. II. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Zdający doskonali sprawność analizy i interpretacji tekstów kultury; zyskuje nowe narzędzia, dzięki którym jego lektura jest coraz dojrzalsza, bardziej świadoma i samodzielna; poznaje nowe gatunki i konwencje literackie; wykorzystuje poznane pojęcia w refleksji o literaturze i wartościach; czyta teksty kultury odpowiadające charakterystycznej dla tego wieku wrażliwości – z zakresu literatury młodzieżowej i popularnej; stopniowo zaczyna poznawać dzieła klasyczne ważne dla kultury polskiej i światowej. III. Tworzenie zyskuje coraz wyraźniejszą świadomość funkcji środków językowych, które służą formułowaniu wypowiedzi; zdobywa wiedzę o różnych odmianach polszczyzny i kształci umiejętność poprawnego wykorzystywania ich w różnych sytuacjach, pogłębia znajomość etyki mowy i etykiety języka; poznaje i tworzy nowe, coraz trudniejsze formy wypowiedzi. Poniżej, pod galerią, zobaczysz szczegółowe wymagania egzaminacyjne. Zobacz koniecznie: - Matura próbna 2021: Język POLSKI rozszerzony. Znamy temat ROZPRAWKI! [CO BYŁO W ARKUSZACH CKE?] - Matura próbna 2021: Polski. Maturzyści komentują. TAK TO WYGLĄDAŁO [ZAPIS RELACJI NA ŻYWO] Matura 2021, język angielski. To trzeba umieć, żeby zdać! [WYMAGANIA PROGRAMOWE] Wszystko znajdziesz w galerii poniżej. Już teraz życzymy powodzenia w przygotowywaniu, pisaniu i mówieniu! Szczegółowe wymagania egzaminacyjne Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. 1. Czytanie i słuchanie. Zdający: - odbiera komunikaty pisane, mówione, w tym nadawane za pomocą środków audiowizualnych – rozróżnia informacje przekazane werbalnie oraz zawarte w dźwięku i obrazie; - wyszukuje w wypowiedzi potrzebne informacje oraz cytuje odpowiednie fragmenty tekstu, - porządkuje informacje w zależności od ich funkcji w przekazie, - odróżnia informacje o faktach od opinii, - rozpoznaje różnice między fikcją a kłamstwem - rozpoznaje wypowiedzi o charakterze emocjonalnym i perswazyjnym, - rozpoznaje intencje wypowiedzi (aprobatę, dezaprobatę, negację, prowokację), - dostrzega w wypowiedzi ewentualne przejawy agresji i manipulacji, - rozpoznaje wypowiedź argumentacyjną, wskazuje tezę, argumenty i wnioski, - rozróżnia gatunki publicystyczne prasowe, radiowe i telewizyjne (artykuł, wywiad, reportaż), - czerpie dodatkowe informacje z przypisu. 2. Samokształcenie i docieranie do informacji. Zdający: - korzysta ze słownika: języka polskiego, poprawnej polszczyzny, 3. Świadomość językowa. Zdający: - rozumie pojęcie stylu, rozpoznaje styl potoczny, urzędowy, artystyczny i naukowy, - rozpoznaje wyrazy wieloznaczne i rozumie ich znaczenia w tekście, - dostrzega zróżnicowanie słownictwa – rozpoznaje słownictwo ogólnonarodowe i słownictwo o ograniczonym zasięgu (wyrazy gwarowe, terminy naukowe, archaizmy i neologizmy, eufemizmy i wulgaryzmy; dostrzega negatywne konsekwencje używania wulgaryzmów); rozpoznaje wyrazy rodzime i zapożyczone (obce) – rozumie ich funkcję w tekście, - rozpoznaje w zdaniach i w równoważnikach zdań różne rodzaje podmiotów, orzeczeń, dopełnień, okoliczników oraz przydawkę – rozumie ich funkcje, - rozróżnia rodzaje zdań złożonych podrzędnie i współrzędnie, imiesłowowe równoważniki zdań, zdania bezpodmiotowe oraz rozumie ich funkcje w wypowiedzi, - odróżnia temat fleksyjny od końcówki, - odróżnia czasowniki dokonane i niedokonane; rozpoznaje tryby i strony (czynną i bier ną) czasownika oraz imiesłowy – wyjaśnia ich funkcje w tekście. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Zdający zna teksty literackie i inne teksty kultury wskazane przez nauczyciela. - opisuje odczucia, które budzi w nim dzieło, - rozpoznaje problematykę utworu. 4. Analiza: 1) przedstawia najistotniejsze treści wypowiedzi w takim porządku, w jakim występują one w tekście; 2) charakteryzuje postać mówiącą w utworze; rozróżnia narrację pierwszoosobową i trzecioosobową oraz potrafi określić ich funkcje w utworze; 4) wskazuje funkcje użytych w utworze środków stylistycznych z zakresu słownictwa (neologizmów, archaizmów, zdrobnień, zgrubień, metafor), składni (powtórzeń, pytań retorycznych, różnego typu zdań i równoważników), fonetyki (rymu, rytmu, wyrazów dźwiękonaśladowczych); 5) omawia funkcje elementów konstrukcyjnych utworu (tytułu, podtytułu, motta, apostrofy, puenty, punktu kulminacyjnego), 6) przypisuje czytany utwór do właściwego rodzaju literackiego (epika, liryka, dramat), 7) rozpoznaje czytany utwór jako: przypowieść, pamiętnik, dziennik, komedię, dramat (gatunek), tragedię, balladę, nowelę, hymn, powieść historyczną, 8) rozpoznaje odmiany gatunkowe literatury popularnej: powieść lub opowiadanie obyczajowe, przygodowe, detektywistyczne, fantastycznonaukowe, fantasy, 9) wskazuje elementy dramatu, takie jak: akt, scena, tekst główny, tekst poboczny, monolog, dialog, 10) znajduje w tekstach współczesnej kultury popularnej (np. w filmach, komiksach, piosenkach) nawiązania do tradycyjnych wątków literackich i kulturowych; wskazuje przykłady mieszania gatunków, 11) uwzględnia w analizie specyfikę tekstów kultury przynależnych do następujących rodzajów sztuki: literatura, teatr, film, muzyka, sztuki plastyczne, sztuki audiowizualne. Interpretacja. - przedstawia propozycję odczytania konkretnego tekstu kultury i uzasadnia ją, - uwzględnia w interpretacji potrzebne konteksty, np. biograficzny, historyczny. 5. Wartości i wartościowanie. Zdający: 1) ze zrozumieniem posługuje się pojęciami dotyczącymi wartości pozytywnych ich przeciwieństw oraz określa postawy z nimi związane, np. patriotyzm-nacjonalizm, tolerancja-nietolerancja, piękno-brzydota, a także rozpoznaje ich obecność w życiu oraz w literaturze i innych sztukach, 2) omawia na podstawie poznanych dzieł literackich i innych tekstów kultury podstawowe, ponadczasowe zagadnienia egzystencjalne, np. miłość, przyjaźń, śmierć, cierpienie, lęk, nadzieja, wiara religijna, samotność, inność, poczucie wspólnoty, solidarność, sprawiedliwość; dostrzega i poddaje refleksji uniwersalne wartości humanistyczne, 3) dostrzega zróżnicowanie postaw społecznych, obyczajowych, narodowych, religijnych, etycznych, kulturowych i w ich kontekście kształtuje swoją tożsamość. III. Tworzenie wypowiedzi. 1. Mówienie i pisanie. Zdający: 1) tworzy spójne wypowiedzi **ustne (monologowe i dialogowe) oraz pisemne w następujących formach gatunkowych: opis sytuacji i przeżyć, zróżnicowany stylistycznie i funkcjonalnie opis dzieł sztuki, charakterystyka postaci literackiej, filmowej lub rzeczywistej, sprawozdanie z lektury, filmu, spektaklu i ze zdarzenia z życia , rozprawka, podanie; dostosowuje odmianę i styl języka do gatunku, w którym się wypowiada; 2) stosuje zasady organizacji tekstu zgodne z wymogami gatunku, tworząc spójną pod względem logicznym i składniowym wypowiedź na zadany temat; tworzy plan twórczy własnej wypowiedzi; 4) dokonuje starannej redakcji tekstu napisanego, poprawia ewentualne błędy językowe, ortograficzne oraz interpunkcyjne; 5)uczestniczy w dyskusji, uzasadnia własne zdanie, przyjmuje poglądy innych lub pole mizuje z nimi; 6) przestrzega zasad etykimowy w różnych sytuacjach komunikacyjnych; 7) stosuje zasady etykiety językowej – **wie, w jaki sposób zwracać się do rozmówcy w zależności od sytuacji i relacji, łączącej go z osobą, do której mówi, zna formuły grzecznościowe, zna konwencje językowe zależneod środowiska, ma świadomość konsekwencji używania formuł niestosownych iobraźliwych. Świadomość językowa. Zdający: 1) rozróżnia normę językową wzorcową oraz użytkową i stosuje się do nich; 2) sprawnie posługuje się oficjalną i nieoficjalną odmianą polszczyzny; zna granice stosowania slangu młodzieżowego;3) tworząc wypowiedzi, dąży do precyzyjnego wysławiania się; świadomie dobiera synonimy i antonimy dla wyrażenia zamierzonych treści; 3) stosuje związki frazeologiczne, rozumiejąc ich znaczenie; 4) stosuje różne rodzaje zdań we własnych tekstach; dostosowuje szyk wyrazów i zdań składowych do wagi, jaką nadaje przekazywanym informacjom; 5) wykorzystuje wiedzę o składni w stosowaniu reguł interpunkcyjnych; stosuje średnik; 6) przekształca części zdania pojedynczego w zdania podrzędne i odwrotnie, przekształca konstrukcje strony czynnej w konstrukcje strony biernej i odwrotnie, zamienia formy osobowe czasownika na imiesłowy i odwrotnie – ze świadomością ich funkcji i odpowiednio do celu całej wypowiedzi; zamienia mowę niezależną na zależną; 7) wprowadza do wypowiedzi partykuły, rozumiejąc ich rolę w modyfikowaniu znaczenia składników wypowiedzi; 8) wykorzystuje wykrzyknik jako część mowy w celu wyrażenia emocji; stosuje wołacz wcelu osiągnięcia efektów retorycznych; 9) stosuje poprawne formy odmiany rzeczowników, czasowników (w tym imiesłowów), przymiotników, liczebników i zaimków; stosuje poprawne formy wyrazów wzwiązkach składniowych (zgody i rządu); 10)operuje słownictwem z określonych kręgów tematycznych (na tym etapie rozwijanym ikoncentrującym się przede wszystkim wokół tematów: rozwój psychiczny, moralny ifizyczny człowieka; społeczeństwo i kultura; region i Polska). Teksty kultury1. Teksty kultury(* oznacza lekturę obowiązkową): - *Jan Kochanowski – wybrane fraszki, Treny(V, VII, VIII); - *Ignacy Krasicki – wybrane bajki; - Aleksander Fredro *Zemsta; - Adam Mickiewicz *Dziady cz. II; - *Henryk Sienkiewicz –wybrana powieść historyczna (Quo vadis, Krzyżacylub Potop); wiersze wybranych poetów. Inne teksty poznawane w całości lub w części (decyzja należy do nauczyciela). W roku 2022 matura zostanie również przeprowadzona na podstawie wymagań egzaminacyjnych, a nie jak do roku 2020 na podstawie wymagań określonych w podstawie programowej. Spis treści III etap edukacyjny 1. Najdawniejsze dzieje człowieka. 2. Cywilizacje Bliskiego Wschodu. 3. Starożytny Izrael. 4. Cywilizacja grecka. 5. Cywilizacja rzymska. 6. Dziedzictwo antyku. 7. Chrześcijaństwo. 8. Arabowie i świat islamski. 9. Początki cywilizacji zachodniego chrześcijaństwa. 10. Bizancjum i Kościół wschodni. 11. Społeczeństwo średniowiecznej Europy. 12. Kultura materialna i duchowa łacińskiej Europy. 13. Polska pierwszych Piastów. 14. Polska dzielnicowa i zjednoczona. 15. Polska w dobie unii z Litwą. 16. Wielkie odkrycia geograficzne. 17. Humanizm i renesans. 18. Rozłam w Kościele zachodnim. 19. Polska i Litwa w czasach ostatnich Jagiellonów. 20. Społeczeństwo i ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów. 21. Rzeczpospolita Obojga Narodów i jej sąsiedzi w XVII w. 22. Formy państwa nowożytnego. 23. Europa w XVIII w. 24. Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVIII w. 25. Bunt poddanych - wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych. 26. Rzeczpospolita w dobie stanisławowskiej. 27. Walka o utrzymanie niepodległości w ostatnich latach XVIII w. 28. Rewolucja francuska. 29. Epoka napoleońska. 30. Europa po kongresie wiedeńskim. 31. Rozwój cywilizacji przemysłowej. 32. Europa i świat w XIX w. 33. Ziemie polskie po kongresie wiedeńskim. 34. Społeczeństwo dawnej Rzeczypospolitej w okresie powstań narodowych. 35. Życie pod zaborami. 36. Europa i świat na przełomie XIX i XX w. 37. I wojna światowa i jej skutki. 38. Rewolucje rosyjskie. 39. Sprawa polska w I wojnie światowej. IV etap edukacyjny - poziom podstawowy 1. Europa i świat po I wojnie światowej. 2. Odrodzenie państwa polskiego po I wojnie światowej. 3. Kryzys demokracji w Europie Zachodniej. 4. System totalitarny w ZSRR. 5. Kryzys demokracji parlamentarnej w Polsce. 6. Gospodarka i społeczeństwo II Rzeczypospolitej. 7. II wojna światowa. 8. Ziemie polskie pod dwiema okupacjami. 9. Sprawa polska w czasie II wojny światowej. 10. Świat po II wojnie światowej. 11. Polska w systemie komunistycznym. 12. Rozkład systemu komunistycznego w Polsce - polska droga do suwerenności. IV etap edukacyjny - poziom rozszerzony I. Starożytność. 1. Cywilizacje Bliskiego Wschodu. 2. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura starożytnej Grecji. 3. Ekspansja w świecie greckim i rzymskim. 4. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura starożytnego Rzymu. II. Średniowiecze. 1. Bizancjum i Zachód a świat islamu. 2. Europa wczesnego średniowiecza. 3. Europa w okresie krucjat. 4. Polska w okresie wczesnopiastowskim. 5. Polska w okresie rozbicia dzielnicowego. 6. Europa późnego średniowiecza. 7. Polska w XIV-XV w. 8. Kultura średniowiecza. III. Dzieje nowożytne. 1. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej. 2. Europa w XVI-XVII w. 3. Rzeczpospolita w okresie renesansu i demokracji szlacheckiej. 4. Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVII w. Ustrój, społeczeństwo i kultura. 5. Oświecenie, absolutyzm oświecony i rewolucje XVIII w. 6. Rzeczpospolita w XVIII w. Reformy oświeceniowe i rozbiory. IV. Wiek XIX. 1. Europa napoleońska. 2. Europa i Stany Zjednoczone w epoce rewolucji przemysłowej. 3. Ideologie XIX w. 4. Walka o niepodległość Polski w okresie niewoli narodowej. 5. Społeczeństwo polskie w okresie zaborów w XIX w. 6. Europa i świat w XIX w. V. Wiek XX. 1. I wojna światowa i rewolucje w Rosji. 2. Kryzys demokracji i systemy totalitarne. 3. Europa i świat między wojnami. Społeczeństwo, gospodarka, kultura. 4. Odbudowa niepodległości i życie polityczne II Rzeczypospolitej. 5. II Rzeczpospolita. Społeczeństwo, gospodarka, kultura. 6. Europa i świat podczas II wojny światowej. 7. Europa pod okupacją niemiecką i Holokaust. 8. Okupacja niemiecka i radziecka na ziemiach polskich. 9. Europa i świat w okresie rywalizacji ZSRR i Stanów Zjednoczonych. 10. Rozpad systemu kolonialnego. 11. Chiny po II wojnie światowej. 12. Europa Środkowo-Wschodnia po II wojnie światowej. 13. Polska w latach 1944-1948. 14. Polska w latach 1948-1956. 15. Polska w latach 1956-1980. 16. Polska w latach 1980-1989. 17. Narodziny III Rzeczypospolitej. 18. Przemiany cywilizacyjne w drugiej połowie XX w. ⇑III etap edukacyjny⇑1. Najdawniejsze dzieje porównuje koczowniczy tryb życia z osiadłym i opisuje skutki przyjęcia przez człowieka trybu osiadłego;2) wyjaśnia zależności pomiędzy środowiskiem geograficznym a warunkami życia człowieka.⇑2. Cywilizacje Bliskiego lokalizuje w czasie i przestrzeni cywilizacje starożytnej Mezopotamii i Egiptu;2) charakteryzuje strukturę społeczeństwa i system wierzeń w Egipcie;3) wyjaśnia znaczenie pisma i prawa w procesie powstawania państw;4) rozpoznaje typy pisma wykształcone na terenie Mezopotamii i Egiptu.⇑3. Starożytny charakteryzuje podstawowe symbole i główne zasady judaizmu;2) wyjaśnia różnicę pomiędzy politeizmem a monoteizmem, odwołując się do przykładów.⇑4. Cywilizacja wyjaśnia wpływ środowiska geograficznego na gospodarkę i rozwój polityczny starożytnej Grecji;2) umiejscawia w czasie i porównuje system sprawowania władzy oraz organizację społeczeństwa w Sparcie i Atenach peryklejskich;3) charakteryzuje czynniki integrujące starożytnych Greków - język, system wierzeń, teatr oraz igrzyska olimpijskie.⇑5. Cywilizacja umiejscawia w czasie i charakteryzuje system sprawowania władzy oraz organizację społeczeństwa w Rzymie republikańskim i cesarstwie;2) wyjaśnia przyczyny i wskazuje skutki ekspansji Rzymu, opisując postawy Rzymian wobec niewolników i ludów podbitych;3) podaje przykłady wpływu kultury greckiej na kulturę rzymską;4) rozróżnia wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny upadku starożytnego państwa rzymskiego.⇑6. Dziedzictwo charakteryzuje najważniejsze osiągnięcia kultury materialnej i duchowej antycznego świata w różnych dziedzinach: filozofii, nauce, architekturze, sztuce, literaturze;2) podaje przykłady osiągnięć cywilizacyjnych antyku, które mają wpływ na cywilizację współczesną.⇑7. umiejscawia w czasie i przestrzeni narodziny i rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa;2) wskazuje przyczyny i przykłady prześladowania chrześcijan w państwie rzymskim.⇑8. Arabowie i świat umiejscawia w czasie i przestrzeni kierunki i zasięg podbojów arabskich;2) opisuje podstawowe zasady i symbole islamu;3) wyjaśnia rolę Arabów w przekazywaniu dorobku kulturowego pomiędzy Wschodem a Zachodem.⇑9. Początki cywilizacji zachodniego umiejscawia w czasie i przestrzeni monarchię Karola Wielkiego, Państwo Kościelne oraz Cesarstwo w Europie Zachodniej;2) charakteryzuje działalność Karola Wielkiego i wyjaśnia, na czym polegał renesans karoliński;3) charakteryzuje główne idee uniwersalnego cesarstwa Ottona III.⇑10. Bizancjum i Kościół lokalizuje w czasie i przestrzeni cesarstwo bizantyjskie;2) charakteryzuje rolę Bizancjum jako kontynuatora cesarstwa rzymskiego i rozpoznaje osiągnięcia kultury bizantyjskiej (prawo, architektura, sztuka);3) wyjaśnia przyczyny i skutki rozłamu w Kościele w XI w.⇑11. Społeczeństwo średniowiecznej rozpoznaje typowe instytucje systemu lennego;2) wyjaśnia pojęcie stanu i charakteryzuje podziały społeczne w średniowieczu;3) charakteryzuje funkcje gospodarcze, polityczne i kulturowe miast w średniowieczu.⇑12. Kultura materialna i duchowa łacińskiej wyjaśnia kulturotwórczą rolę Kościoła w dziedzinie nauki, architektury, sztuki i życia codziennego średniowiecznego społeczeństwa;2) porównuje główne elementy kultury rycerskiej i kultury miejskiej;3) rozpoznaje zabytki kultury średniowiecza, wskazując różnice pomiędzy stylem romańskim a stylem gotyckim, z uwzględnieniem przykładów z własnego regionu.⇑13. Polska pierwszych sytuuje w czasie i przestrzeni państwo pierwszych Piastów;2) wskazuje, na przykładzie państwa pierwszych Piastów, charakterystyczne cechy monarchii patrymonialnej;3) wyjaśnia okoliczności przyjęcia chrztu przez Piastów oraz następstwa kulturowe, społeczne i polityczne chrystianizacji Polski;4) ocenia dokonania pierwszych Piastów w dziedzinie polityki, gospodarki i kultury.⇑14. Polska dzielnicowa i sytuuje w czasie i przestrzeni Polskę okresu rozbicia dzielnicowego;2) opisuje postanowienia statutu Bolesława Krzywoustego;3) porządkuje i sytuuje w czasie najważniejsze wydarzenia związane z relacjami polsko-krzyżackimi w epoce Piastów;4) opisuje zmiany społeczno-gospodarcze w epoce rozbicia dzielnicowego i dostrzega związki pomiędzy rozwojem ruchu osadniczego a ożywieniem gospodarczym;5) ocenia dokonania Kazimierza Wielkiego w dziedzinie polityki wewnętrznej (system obronny, urbanizacja kraju, prawo, nauka) oraz w polityce zagranicznej;6) charakteryzuje zmiany struktury społeczno-wyznaniowej Królestwa Polskiego po przyłączeniu ziem ruskich.⇑15. Polska w dobie unii z wyjaśnia przyczyny i ocenia następstwa unii Polski z Litwą;2) porządkuje i sytuuje w czasie najważniejsze wydarzenia związane z relacjami polsko-krzyżackimi w epoce Jagiellonów;3) charakteryzuje rozwój uprawnień stanu szlacheckiego.⇑16. Wielkie odkrycia sytuuje w czasie i przestrzeni wyprawy Krzysztofa Kolumba, Vasco da Gamy, Ferdynanda Magellana oraz sytuuje w przestrzeni posiadłości kolonialne Portugalii i Hiszpanii;2) ocenia wpływ odkryć geograficznych na życie społeczno-gospodarcze i kulturowe Europy oraz dla Nowego Świata.⇑17. Humanizm i wyjaśnia źródła rozwoju kultury renesansu oraz opisuje jej charakterystyczne cechy;2) charakteryzuje największe osiągnięcia: Leonarda da Vinci, Michała Anioła, Rafaela Santi, Erazma z Rotterdamu, Mikołaja Kopernika i Galileusza;3) ocenia rolę druku dla upowszechniania idei renesansu oraz rozwoju cywilizacji europejskiej.⇑18. Rozłam w Kościele wymienia czynniki, które doprowadziły do rozłamu w Kościele zachodnim;2) opisuje cele i charakteryzuje działalność Marcina Lutra i Jana Kalwina oraz przedstawia okoliczności powstania kościoła anglikańskiego;3) wyjaśnia cele zwołania soboru trydenckiego i wskazuje postanowienia służące wzmocnieniu katolicyzmu.⇑19. Polska i Litwa w czasach ostatnich ocenia politykę zagraniczną ostatnich Jagiellonów;2) przedstawia okoliczności zawarcia unii realnej pomiędzy Polską a Litwą i jej główne postanowienia oraz wskazuje na mapie terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów;3) charakteryzuje stosunki wyznaniowe w państwie polsko-litewskim i wyjaśnia ich specyfikę na tle europejskim;4) przedstawia największe osiągnięcia piśmiennictwa polskiego epoki renesansu, uwzględniając twórczość Mikołaja Reja, Jana Kochanowskiego, Andrzeja Frycza Modrzewskiego;5) rozpoznaje reprezentatywne obiekty sztuki renesansowej na ziemiach polskich ze szczególnym uwzględnieniem własnego regionu.⇑20. Społeczeństwo i ustrój Rzeczypospolitej Obojga wymienia instytucje ustrojowe demokracji szlacheckiej i charakteryzuje ich kompetencje;2) wyjaśnia okoliczności uchwalenia oraz główne założenia konfederacji warszawskiej i artykułów henrykowskich;3) przedstawia zasady wolnej elekcji;4) ocenia charakter zmian systemu polityczno-ustrojowego Rzeczypospolitej w XVII w.;5) rozpoznaje charakterystyczne cechy kultury baroku, odwołując się do przykładów architektury i sztuki we własnym regionie.⇑21. Rzeczpospolita Obojga Narodów i jej sąsiedzi w XVII wyjaśnia główne przyczyny wojen Rzeczypospolitej ze Szwecją, Turcją i Rosją;2) wyjaśnia przyczyny, cele i następstwa powstania Bohdana Chmielnickiego na Ukrainie;3) ocenia społeczno-gospodarcze i polityczne następstwa wojen w XVII w.;4) wyjaśnia przyczyny i wskazuje przejawy kryzysu politycznego i społeczno-gospodarczego Rzeczypospolitej w II połowie XVII w.⇑22. Formy państwa charakteryzuje, na przykładzie Francji Ludwika XIV, ustrój monarchii absolutnej;2) wymienia, odwołując się do przykładu Anglii, główne cechy monarchii parlamentarnej;3) porównuje monarchię parlamentarną z monarchią absolutną, uwzględniając zakres władzy monarszej, prawa i obowiązki poddanych, rolę instytucji stanowych (parlamentu);4) wyjaśnia, na czym polegała specyfika ustroju Rzeczypospolitej Obojga Narodów na tle Europy.⇑23. Europa w XVIII wymienia idee oświecenia i rozpoznaje je w nauce, literaturze, architekturze i sztuce;2) charakteryzuje zasadę trójpodziału władzy Monteskiusza i zasadę umowy społecznej Rousseau;3) porównuje reformy oświeceniowe wprowadzone w Prusach, Rosji i Austrii.⇑24. Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVIII przedstawia przyczyny i przejawy kryzysu państwa polskiego w czasach saskich;2) wyjaśnia zmiany położenia międzynarodowego Rzeczypospolitej w XVIII w.;3) charakteryzuje projekty reform ustrojowych Stanisława Konarskiego i Stanisława Leszczyńskiego oraz dostrzega przejawy ożywienia w gospodarce i kulturze czasów saskich.⇑25. Bunt poddanych - wojna o niepodległość Stanów przedstawia przyczyny i następstwa wojny o niepodległość;2) ocenia wkład Polaków w walkę o niepodległość Stanów Zjednoczonych;3) wymienia główne instytucje ustrojowe Stanów Zjednoczonych i wyjaśnia, w jaki sposób konstytucja amerykańska realizowała w praktyce zasadę trójpodziału władzy.⇑26. Rzeczpospolita w dobie przedstawia okoliczności powstania, zadania i osiągnięcia Komisji Edukacji Narodowej;2) sytuuje w czasie obrady Sejmu Wielkiego oraz uchwalenie Konstytucji 3 maja; wymienia reformy Sejmu Wielkiego oraz postanowienia Konstytucji 3 maja;3) wyjaśnia okoliczności zawiązania konfederacji targowickiej i ocenia jej następstwa;4) rozpoznaje charakterystyczne cechy polskiego oświecenia i charakteryzuje przykłady sztuki okresu klasycyzmu z uwzględnieniem własnego regionu.⇑27. Walka o utrzymanie niepodległości w ostatnich latach XVIII sytuuje w czasie I, II i III rozbiór Rzeczypospolitej i wskazuje na mapie zmiany terytorialne po każdym rozbiorze;2) przedstawia cele i następstwa powstania kościuszkowskiego;3) rozróżnia wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny upadku Rzeczypospolitej.⇑28. Rewolucja wyjaśnia główne przyczyny rewolucji i ocenia jej skutki;2) wskazuje charakterystyczne cechy dyktatury jakobińskiej;3) opisuje główne zasady ideowe rewolucji francuskiej zawarte w Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela.⇑29. Epoka wyjaśnia okoliczności utworzenia Legionów Polskich i Księstwa Warszawskiego oraz opisuje cechy ustrojowe i terytorium Księstwa Warszawskiego;2) ocenia politykę Napoleona wobec sprawy polskiej oraz postawę Polaków wobec Napoleona.⇑30. Europa po kongresie przedstawia zasady i postanowienia kongresu wiedeńskiego, uwzględniając jego decyzje w sprawie polskiej;2) wyjaśnia główne założenia idei liberalizmu, socjalizmu oraz idei narodowych w Europie w I połowie XIX w.⇑31. Rozwój cywilizacji wymienia charakterystyczne cechy rewolucji przemysłowej;2) podaje przykłady pozytywnych i negatywnych skutków procesu uprzemysłowienia, w tym dla środowiska naturalnego;3) identyfikuje najważniejsze wynalazki i odkrycia XIX w. oraz wyjaśnia następstwa ekonomiczne i społeczne ich zastosowania;4) opisuje zmiany w poziomie życia różnych grup społecznych w XIX w. na podstawie źródeł pisanych, ikonograficznych i statystycznych.⇑32. Europa i świat w XIX opisuje przyczyny i skutki wojny secesyjnej w Stanach Zjednoczonych;2) dostrzega podobieństwa i różnice w procesie jednoczenia Włoch i Niemiec;3) wyjaśnia przyczyny i sytuuje w przestrzeni kierunki oraz zasięg ekspansji kolonialnej państw europejskich w XIX w.;4) ocenia pozytywne i negatywne skutki polityki kolonialnej z perspektywy europejskiej oraz kolonizowanych społeczności i państw.⇑33. Ziemie polskie po kongresie wskazuje na mapie nowy układ granic państw zaborczych na ziemiach polskich po kongresie wiedeńskim;2) charakteryzuje ustrój Królestwa Polskiego;3) ocenia osiągnięcia Królestwa Polskiego w gospodarce, kulturze i szkolnictwie.⇑34. Społeczeństwo dawnej Rzeczypospolitej w okresie powstań sytuuje w czasie i przestrzeni powstanie listopadowe i powstanie styczniowe;2) przedstawia przyczyny oraz porównuje przebieg i charakter powstań narodowych;3) rozróżnia bezpośrednie i długofalowe następstwa powstańczych ruchów narodowych;4) charakteryzuje główne nurty i postaci Wielkiej Emigracji.⇑35. Życie pod wyjaśnia cele i opisuje metody działań zaborców wobec mieszkańców ziem dawnej Rzeczypospolitej;2) charakteryzuje i ocenia zróżnicowane postawy społeczeństwa wobec zaborców;3) porównuje warunki życia społeczeństwa w trzech zaborach w II połowie XIX w., uwzględniając możliwości prowadzenia działalności społecznej i rozwoju narodowego;4) przedstawia główne nurty życia politycznego pod zaborami w końcu XIX w.⇑36. Europa i świat na przełomie XIX i XX przedstawia skutki przewrotu technicznego i postępu cywilizacyjnego, w tym dla środowiska naturalnego;2) charakteryzuje przyczyny i następstwa procesu demokratyzacji życia politycznego;3) przedstawia nowe zjawiska kulturowe, w tym narodziny kultury masowej i przemiany obyczajowe.⇑37. I wojna światowa i jej wymienia główne przyczyny narastania konfliktów pomiędzy mocarstwami europejskimi na przełomie XIX i XX w. oraz umiejscawia je na politycznej mapie świata i Europy;2) charakteryzuje specyfikę działań wojennych, ze szczególnym uwzględnieniem nowych środków technicznych.⇑38. Rewolucje wyjaśnia polityczne i społeczno-gospodarcze przyczyny wybuchu rewolucji w Rosji w 1917 r.;2) wyjaśnia okoliczności przejęcia przez bolszewików władzy w Rosji;3) opisuje bezpośrednie następstwa rewolucji lutowej i październikowej dla Rosji oraz Europy;4) charakteryzuje reakcję Europy na wydarzenia w Rosji.⇑39. Sprawa polska w I wojnie charakteryzuje stosunek państw zaborczych do sprawy polskiej oraz opisuje poglądy zwolenników różnych orientacji politycznych;2) ocenia wysiłek zbrojny Polaków;3) wyjaśnia międzynarodowe uwarunkowania sprawy polskiej.⇑IV etap edukacyjny - poziom podstawowy⇑1. Europa i świat po I wojnie opisuje następstwa wojny, wyróżniając konsekwencje polityczne, gospodarcze, społeczne i kulturowe;2) wyjaśnia cele powołania i charakter Ligi Narodów;3) wyjaśnia politykę mocarstw wobec Niemiec po zakończeniu I wojny światowej.⇑2. Odrodzenie państwa polskiego po I wojnie opisuje odrodzenie państwa polskiego oraz jego granice i sąsiadów;2) charakteryzuje i ocenia postanowienia traktatu wersalskiego wobec Polski;3) porównuje cele i skutki powstania wielkopolskiego i trzech powstań śląskich oraz wyjaśnia przyczyny i opisuje następstwa wojny polsko - bolszewickiej;4) charakteryzuje ustrój polityczny II Rzeczypospolitej na podstawie konstytucji marcowej 1921 r.;5) wskazuje czynniki utrudniające proces integracji odrodzonego państwa polskiego;6) wyjaśnia cele i skutki reformy Władysława Grabskiego;7) ocenia wkład Józefa Piłsudskiego i Romana Dmowskiego w odbudowę państwa polskiego.⇑3. Kryzys demokracji w Europie charakteryzuje okoliczności oraz następstwa dojścia do władzy Mussoliniego i Hitlera;2) porównuje faszyzm z nazizmem, uwzględniając organizację państwa, ideologię oraz politykę wobec społeczeństwa;3) charakteryzuje i ocenia politykę państw europejskich wobec Hitlera i wskazuje na jej uwarunkowania.⇑4. System totalitarny w opisuje okoliczności dojścia do władzy Stalina;2) opisuje zmiany w życiu politycznym, społecznym i gospodarczym ZSRR po dojściu do władzy Stalina, z uwzględnieniem uprzemysłowienia kraju, kolektywizacji rolnictwa oraz jej następstw (Wielki Głód) i Wielkiej Czystki;3) porównuje totalitarne systemy hitlerowskich Niemiec i Związku Radzieckiego.⇑5. Kryzys demokracji parlamentarnej w wyjaśnia przyczyny i skutki przewrotu majowego;2) porównuje główne postanowienia konstytucji marcowej 1921 r. i konstytucji kwietniowej 1935 r.;3) wymienia charakterystyczne cechy rządów sanacji, wskazując różnice między demokracją parlamentarną a rządami autorytarnymi;4) charakteryzuje główne kierunki polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej.⇑6. Gospodarka i społeczeństwo II charakteryzuje strukturę społeczną, narodowościową i wyznaniową odrodzonego państwa polskiego, dostrzegając przyczyny konfliktów społecznych i narodowościowych;2) porównuje przejawy kryzysu gospodarczego na świecie i w Polsce, wskazując jego specyficzne cechy;3) opisuje osiągnięcia gospodarcze II Rzeczypospolitej, w tym budowę portu w Gdyni i utworzenie Centralnego Okręgu Przemysłowego;4) charakteryzuje główne osiągnięcia kultury i nauki II Rzeczypospolitej.⇑7. II wojna wyjaśnia polityczne, społeczne i gospodarcze przyczyny wybuchu II wojny światowej;2) charakteryzuje położenie międzynarodowe Polski w przededniu wybuchu II wojny światowej;3) ocenia konsekwencje zawarcia paktu Ribbentrop-Mołotow;4) sytuuje w czasie i przestrzeni etapy i fronty II wojny światowej, wskazując momenty przełomowe;5) przedstawia przyczyny i skutki Holokaustu oraz opisuje przykłady oporu ludności żydowskiej;6) przedstawia okoliczności powstania koalicji antyfaszystowskiej oraz porównuje postanowienia konferencji w Teheranie, Jałcie i Poczdamie;7) charakteryzuje bezpośrednie skutki II wojny światowej, wyróżniając następstwa polityczne, społeczne, gospodarcze i kulturowe, z uwzględnieniem przesunięć ludności w Europie Środkowej.⇑8. Ziemie polskie pod dwiema porównuje cele i metody polityki niemieckiej i radzieckiej w okupowanej Polsce;2) opisuje strukturę polityczną i wojskową oraz działalność polskiego państwa podziemnego i ocenia historyczną rolę Armii Krajowej;3) wyjaśnia przyczyny i opisuje skutki wybuchu powstania warszawskiego oraz ocenia postawę aliantów i Związku Radzieckiego wobec powstania;4) analizuje zmiany terytorialne, straty ludnościowe, kulturowe i materialne Polski będące następstwem II wojny światowej.⇑9. Sprawa polska w czasie II wojny przedstawia okoliczności powstania oraz działalność rządu II Rzeczypospolitej na uchodźstwie;2) charakteryzuje udział Polaków w wysiłku militarnym aliantów oraz sytuuje w czasie i przestrzeni działania wojsk polskich na różnych frontach wojny;3) ocenia politykę mocarstw wobec sprawy polskiej w czasie II wojny światowej.⇑10. Świat po II wojnie wyjaśnia przyczyny i skutki rozpadu koalicji antyhitlerowskiej oraz opisuje początki zimnej wojny;2) opisuje okoliczności i ocenia skutki powstania NRD i RFN;3) charakteryzuje sojusze polityczno-militarne NATO i Układu Warszawskiego, sytuując je na mapie;4) charakteryzuje państwa będące w strefie wpływów ZSRR, z uwzględnieniem wydarzeń na Węgrzech w 1956 r. i w Czechosłowacji w 1968 r.;5) sytuuje w czasie i przestrzeni proces dekolonizacji oraz ocenia jego następstwa, uwzględniając rolę ONZ;6) wyjaśnia znaczenie II Soboru Watykańskiego dla przemian w Kościele katolickim drugiej połowy XX w.;7) charakteryzuje konflikty zimnej wojny, w tym wojny w Korei, Wietnamie i Afganistanie oraz kryzys kubański, uwzględniając rolę ONZ;8) wyjaśnia przyczyny i charakter konfliktu bliskowschodniego;9) charakteryzuje przemiany w Chinach po II wojnie światowej;10) opisuje przemiany polityczne i społeczno-gospodarcze w ZSRR w latach 1945-1991;11) charakteryzuje przemiany społeczno-polityczne w Europie Środkowo-Wschodniej w 1989 r.;12) opisuje zmiany kulturowe i społeczne po II wojnie światowej;13) przedstawia cele i główne etapy rozwoju Unii Europejskiej.⇑11. Polska w systemie wyjaśnia okoliczności przejęcia władzy w Polsce przez komunistów;2) charakteryzuje system represji stalinowskich w Polsce i ocenia jego skutki;3) charakteryzuje realia życia gospodarczego i społecznego PRL-u;4) porównuje przyczyny i skutki kryzysów 1956 r., 1968 r. 1970 r. i 1976 r.;5) ocenia polityczną i społeczną rolę Kościoła katolickiego w PRL-u.⇑12. Rozkład systemu komunistycznego w Polsce - polska droga do wyjaśnia znaczenie pontyfikatu Jana Pawła II dla przemian politycznych w Polsce;2) wyjaśnia przyczyny i skutki wydarzeń sierpniowych 1980 r. oraz ocenia rolę Solidarności w przemianach politycznych i ustrojowych;3) przedstawia okoliczności wprowadzenia i następstwa stanu wojennego;4) opisuje najważniejsze postanowienia „Okrągłego Stołu”;5) charakteryzuje przemiany polityczne, społeczno-gospodarcze i kulturowe po 1989 r.;6) przedstawia okoliczności i ocenia znaczenie przystąpienia Polski do NATO i Unii Europejskiej.⇑IV etap edukacyjny - poziom rozszerzony⇑I. Starożytność.⇑1. Cywilizacje Bliskiego charakteryzuje uwarunkowania geograficzne rozwoju cywilizacji na Bliskim Wschodzie;2) rozpoznaje cechy charakterystyczne najważniejszych osiągnięć kulturowych cywilizacji bliskowschodnich w zakresie architektury, sztuki, nauki i pisma.⇑2. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura starożytnej charakteryzuje geograficzne uwarunkowania cywilizacji greckiej;2) porównuje formy ustrojowe greckich polis;3) rozpoznaje dokonania kulturowe Greków w dziedzinie architektury, rzeźby, teatru, literatury, filozofii, nauki i identyfikuje je z ich twórcami;4) identyfikuje dziedzictwo kultury greckiej w dorobku kulturowym Europy.⇑3. Ekspansja w świecie greckim i porównuje kolonizację grecką z fenicką w basenie Morza Śródziemnego;2) charakteryzuje wojny grecko-perskie i ekspansję Aleksandra Wielkiego;3) charakteryzuje ekspansję rzymską i wyjaśnia ideę imperium rzymskiego.⇑4. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura starożytnego charakteryzuje przemiany ustrojowe i społeczne w Rzymie republikańskim i w cesarstwie rzymskim;2) opisuje zmiany w położeniu religii chrześcijańskiej w państwie rzymskim (od religii prześladowanej, poprzez tolerowaną, do panującej);3) prezentuje przyczyny upadku państwa rzymskiego;4) rozpoznaje dokonania kulturowe Rzymian w dziedzinie prawa, literatury, nauki, architektury i techniki;5) identyfikuje dziedzictwo kultury rzymskiej w dorobku kulturowym Europy.⇑II. Średniowiecze.⇑1. Bizancjum i Zachód a świat charakteryzuje kręgi kulturowe: łaciński, bizantyjski i arabski;2) rozpoznaje najważniejsze osiągnięcia cywilizacji islamskiej w zakresie architektury, sztuki i nauki.⇑2. Europa wczesnego opisuje zasięg terytorialny, organizację władzy, gospodarkę i kulturę państwa Franków;2) charakteryzuje i porównuje ideę cesarstwa karolińskiego z ideą cesarstwa Ottonów;3) opisuje proces tworzenia się państw w Europie Zachodniej;4) charakteryzuje funkcjonowanie władzy, struktur społecznych i gospodarki w systemie feudalnym.⇑3. Europa w okresie wyjaśnia ideowe i polityczne przyczyny rywalizacji papiestwa z cesarstwem o zwierzchnictwo nad średniowieczną Europą;2) charakteryzuje polityczne, społeczno-gospodarcze i religijne uwarunkowania oraz ocenia skutki wypraw krzyżowych do Ziemi Świętej i rekonkwisty;3) opisuje charakterystyczne przejawy ożywienia społeczno-gospodarczego w Europie XI-XIII w.;4) opisuje kierunki i charakter oraz konsekwencje najazdów mongolskich dla Europy Środkowo-Wschodniej.⇑4. Polska w okresie wyjaśnia uwarunkowania narodzin państwa polskiego i jego chrystianizacji;2) opisuje rozwój terytorialny państwa polskiego w X-XII w.;3) rozpoznaje tendencje centralistyczne i decentralistyczne w życiu politycznym państwa polskiego w X-XII w.⇑5. Polska w okresie rozbicia wyjaśnia przyczyny polityczne i społeczno-gospodarcze oraz następstwa rozbicia dzielnicowego;2) opisuje przemiany społeczno-gospodarcze na ziemiach polskich oraz ocenia społeczno-kulturowe skutki kolonizacji na prawie niemieckim;3) charakteryzuje proces przezwyciężenia rozbicia politycznego ziem polskich, ze wskazaniem na rolę władców i Kościoła.⇑6. Europa późnego charakteryzuje przemiany społeczne i gospodarcze w Europie w późnym średniowieczu;2) charakteryzuje następstwa upadku cesarstwa bizantyńskiego i ekspansji tureckiej dla Europy.⇑7. Polska w XIV-XV opisuje rozwój terytorialny państwa polskiego w XIV-XV w.;2) charakteryzuje rozwój monarchii stanowej w Polsce, uwzględniając strukturę społeczeństwa polskiego w późnym średniowieczu i rozwój przywilejów szlacheckich;3) wyjaśnia międzynarodowe i wewnętrzne uwarunkowania związków Polski z Węgrami 1 Litwą w XIV-XV w.;4) charakteryzuje i ocenia stosunki polsko-krzyżackie na płaszczyźnie politycznej, gospodarczej i kulturowej;5) ocenia panowanie Piastów w dziejach Polski; ocenia politykę dynastyczną Jagiellonów.⇑8. Kultura wyjaśnia uniwersalny charakter kultury średniowiecznej;2) ocenia znaczenie włączenia ziem polskich do cywilizacyjnego kręgu świata zachodniego (łacińskiego);3) identyfikuje dokonania kultury okresu średniowiecza w zakresie piśmiennictwa, prawa, filozofii, architektury i sztuki, z uwzględnieniem kultury polskiego średniowiecza.⇑III. Dzieje nowożytne.⇑1. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby ocenia wpływ odkryć geograficznych i ekspansji kolonialnej na życie gospodarcze i kulturowe Europy;2) ocenia długofalowe konsekwencje wielkich odkryć geograficznych dla Ameryki, Azji, Afryki.⇑2. Europa w XVI-XVII rozpoznaje charakterystyczne cechy renesansu europejskiego oraz wskazuje czołowych twórców i ich dzieła;2) wyjaśnia polityczne, gospodarcze, społeczne, kulturowe uwarunkowania i następstwa reformacji, opisując główne nurty i postaci; charakteryzuje reformę Kościoła katolickiego;3) opisuje mapę wyznaniową Europy w XVI w.;4) charakteryzuje i ocenia absolutyzm francuski;5) charakteryzuje główne europejskie konflikty polityczne w XVI-XVII w., z uwzględnieniem roli Turcji w Europie Środkowo-Wschodniej;6) opisuje następstwa rewolucji angielskich;7) opisuje przemiany w kulturze europejskiej w XVII w. i rozpoznaje główne dokonania epoki baroku.⇑3. Rzeczpospolita w okresie renesansu i demokracji opisuje i wyjaśnia funkcjonowanie najważniejszych instytucji życia politycznego w XVI-wiecznej Polsce, w tym sejmików, sejmu, senatu i sejmu elekcyjnego; ocenia demokrację szlachecką;2) ocenia polską specyfikę w zakresie rozwiązań ustrojowych, struktury społecznej i modelu życia gospodarczego na tle europejskim;3) opisuje zmiany terytorialne państwa polsko-litewskiego i charakteryzuje stosunki z sąsiadami w XVI w.;4) ocenia zmiany w relacjach polsko-litewskich w XVI w.;5) ocenia kulturową rolę Polski w przeniesieniu wzorców cywilizacji zachodniej na obszary ruskie i litewskie;6) ocenia sytuację wyznaniową na ziemiach Rzeczypospolitej w XVI w., w tym tolerancję wyznaniową oraz unię brzeską;7) identyfikuje dzieła polskiego renesansu.⇑4. Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVII w. Ustrój, społeczeństwo i opisuje zmiany terytorium Rzeczypospolitej w XVII w.;2) wyjaśnia przyczyny kryzysów wewnętrznych oraz załamania gospodarczego Rzeczypospolitej w XVII w;3) ocenia polską specyfikę w zakresie rozwiązań ustrojowych, struktury społecznej i modelu życia gospodarczego na tle europejskim;4) charakteryzuje proces oligarchizacji życia politycznego Rzeczypospolitej;5) charakteryzuje sarmatyzm jako ideologię i styl życia polskiej szlachty; rozpoznaje dzieła sztuki polskiego baroku.⇑5. Oświecenie, absolutyzm oświecony i rewolucje XVIII charakteryzuje główne idee europejskiego oświecenia i rozpoznaje jego główne dokonania w myśli politycznej, nauce, literaturze, sztuce i architekturze;2) charakteryzuje absolutyzm oświecony na przykładach państw sąsiadujących z Rzecząpospolitą;3) charakteryzuje program modernizacji Rosji i rosyjską ideę imperium;4) charakteryzuje parlamentaryzm angielski i rewolucję przemysłową w Anglii;5) porównuje przyczyny oraz charakter rewolucji amerykańskiej i francuskiej.⇑6. Rzeczpospolita w XVIII w. Reformy oświeceniowe i charakteryzuje politykę Rosji, Prus i Austrii wobec Rzeczypospolitej i wskazuje przejawy osłabienia suwerenności państwa polskiego;2) charakteryzuje działania zmierzające do naprawy Rzeczypospolitej i walkę zbrojną o utrzymanie niepodległości w drugiej połowie XVIII w.;3) charakteryzuje i ocenia dzieło Sejmu Wielkiego, odwołując się do tekstu Konstytucji 3 maja;4) wyjaśnia specyfikę polskiego oświecenia; opisuje i wyjaśnia uwarunkowania wewnętrzne i międzynarodowe kolejnych rozbiorów Polski, a także analizuje zmiany granic;5) ocenia dorobek kulturowy okresu stanisławowskiego, z uwzględnieniem reformy szkolnictwa.⇑IV. Wiek XIX.⇑1. Europa opisuje kierunki podbojów Napoleona; charakteryzuje napoleońską ideę imperium;2) wskazuje przykłady i wyjaśnia przyczyny zaangażowania się Polaków po stronie Napoleona;3) charakteryzuje ustrój polityczny Księstwa Warszawskiego;4) charakteryzuje decyzje kongresu wiedeńskiego, z uwzględnieniem sprawy polskiej.⇑2. Europa i Stany Zjednoczone w epoce rewolucji ocenia gospodarcze, społeczne, kulturowe i ekologiczne skutki rewolucji przemysłowej.⇑3. Ideologie XIX charakteryzuje i porównuje ideologie: konserwatyzm, liberalizm, nacjonalizm, socjalizm utopijny, marksizm i anarchizm;2) wyjaśnia związki pomiędzy ideologiami liberalnymi i nacjonalistycznymi a europejskimi ruchami niepodległościowymi i zjednoczeniowymi, Wiosnę Ludów, zjednoczenie Włoch i Niemiec.⇑4. Walka o niepodległość Polski w okresie niewoli charakteryzuje i porównuje cele oraz metody polityki zaborców wobec społeczeństwa polskiego w okresie niewoli narodowej;2) rozpoznaje działania społeczeństwa sprzyjające rozwojowi tożsamości narodowej;3) wyjaśnia przyczyny, charakter i skutki powstań narodowych;4) charakteryzuje koncepcje polityczno-społeczne Wielkiej Emigracji XIX w. i ich wpływ na życie polityczno-społeczne w trzech zaborach;5) ocenia dorobek kultury polskiej XIX w. i jej wpływ na kształtowanie się tożsamości narodowej Polaków.⇑5. Społeczeństwo polskie w okresie zaborów w XIX wyjaśnia wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny odmiennego rozwoju gospodarczego ziem polskich w trzech zaborach;2) analizuje strukturę społeczeństwa w trzech zaborach;3) wyjaśnia przyczyny, charakter i skutki emigracji w XIX w. oraz ocenia aktywność polityczną, militarną i kulturalną Polaków w Europie;4) porównuje programy ruchu narodowego, ruchu ludowego oraz partii socjalistycznych;5) porównuje dynamikę zmian gospodarczych i społecznych na ziemiach polskich z przemianami europejskimi.⇑6. Europa i świat w XIX charakteryzuje kierunki przemian społecznych i politycznych w państwach europejskich oraz w Stanach Zjednoczonych;2) analizuje polityczne, gospodarcze i społeczne przyczyny oraz następstwa podbojów kolonialnych państw europejskich w Azji i Afryce;3) rozpoznaje największe osiągnięcia nauki i techniki XIX w.;4) rozpoznaje dorobek kulturowy XIX w.⇑V. Wiek XX.⇑1. I wojna światowa i rewolucje w wyjaśnia genezę I wojny światowej i opisuje charakter działań wojennych;2) przedstawia genezę i charakteryzuje przebieg rewolucji rosyjskich w 1917 r.;3) opisuje zmiany na mapie politycznej Europy i świata po I wojnie światowej;4) omawia polskie orientacje polityczne oraz działalność polskich formacji wojskowych w okresie I wojny światowej;5) wyjaśnia zmiany zachodzące w polityce mocarstw wobec sprawy polskiej.⇑2. Kryzys demokracji i systemy wyjaśnia przyczyny zwycięstwa bolszewików w Rosji oraz charakteryzuje najistotniejsze przemiany zachodzące w życiu społecznym, gospodarczym i politycznym w ZSRR do końca lat trzydziestych XX w.;2) wyjaśnia społeczne, gospodarcze, polityczne i kulturowe uwarunkowania rządów autorytarnych w Europie Środkowo-Wschodniej, faszyzmu włoskiego i nazizmu oraz charakteryzuje aktywność międzynarodową Włoch i Niemiec w latach trzydziestych XX w.;3) porównuje systemy totalitarne oraz charakteryzuje ich imperialne cele;4) ocenia politykę świata zachodniego wobec totalitaryzmu nazistowskiego i komunizmu; wyjaśnia genezę II wojny światowej.⇑3. Europa i świat między wojnami. Społeczeństwo, gospodarka, charakteryzuje życie gospodarcze okresu międzywojennego i wyjaśnia mechanizm wielkiego kryzysu gospodarczego oraz porównuje sposoby przezwyciężania jego skutków w Stanach Zjednoczonych i w Europie;2) rozpoznaje dorobek kulturowy okresu międzywojennego.⇑4. Odbudowa niepodległości i życie polityczne II opisuje proces kształtowania się terytorium II Rzeczypospolitej, w tym powstanie wielkopolskie i powstania śląskie oraz plebiscyty, a także wojnę polsko-bolszewicką;2) rozpoznaje charakterystyczne cechy ustroju II Rzeczypospolitej w oparciu o konstytucje z 1921 i 1935 r.;3) opisuje główne ugrupowania polityczne II Rzeczypospolitej, ich aktywność w życiu politycznym oraz przywódców;4) wyjaśnia przyczyny kryzysu demokracji parlamentarnej w II Rzeczypospolitej; charakteryzuje przyczyny i konsekwencje przewrotu majowego;5) wyjaśnia uwarunkowania polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej.⇑5. II Rzeczpospolita. Społeczeństwo, gospodarka, charakteryzuje i ocenia dorobek gospodarczy II Rzeczypospolitej;2) analizuje strukturę społeczeństwa II Rzeczypospolitej, w tym strukturę narodowościowo-wyznaniową oraz charakteryzuje politykę II Rzeczypospolitej wobec mniejszości narodowych i jej uwarunkowania;3) charakteryzuje dorobek kulturowy II Rzeczypospolitej.⇑6. Europa i świat podczas II wojny opisuje główne etapy II wojny światowej i wskazuje przełomowe wydarzenia dla jej przebiegu;2) wyjaśnia uwarunkowania współpracy niemiecko-radzieckiej w latach 1939-1941 i jej konsekwencje dla państw i narodów Europy Środkowej;'3) charakteryzuje uwarunkowania militarne i polityczne konferencji Wielkiej Trójki oraz ich ustalenia.⇑7. Europa pod okupacją niemiecką i charakteryzuje politykę III Rzeszy wobec społeczeństw okupowanej Europy, w tym nazistowski plan eksterminacji Żydów oraz innych narodowości i grup społecznych;2) opisuje postawy Żydów wobec polityki eksterminacji, w tym powstanie w getcie warszawskim, a także opisuje postawy społeczeństwa polskiego wobec Holokaustu;3) ocenia stosunek społeczeństw i rządów świata zachodniego oraz Kościoła katolickiego do Holokaustu.⇑8. Okupacja niemiecka i radziecka na ziemiach opisuje przebieg i następstwa wojny obronnej Polski w 1939 r.;2) opisuje międzynarodowe uwarunkowania działalności polskiego rządu na wychodźstwie;3) wskazuje podobieństwa i różnice w polityce obu okupantów wobec narodu polskiego;4) opisuje organizację polskiego państwa podziemnego oraz różne formy ruchu oporu, ze szczególnym uwzględnieniem działalności Armii Krajowej;5) wyjaśnia działania Stalina zmierzające do utworzenia komunistycznego ośrodka władzy w Polsce;6) wyjaśnia uwarunkowania polityczne i charakteryzuje czyn zbrojny powstania warszawskiego.⇑9. Europa i świat w okresie rywalizacji ZSRR i Stanów opisuje demograficzne, społeczno-gospodarcze i polityczne skutki wojny;2) rozpoznaje zmiany polityczne na mapie Europy i świata po II wojnie światowej;3) wyjaśnia genezę zimnej wojny i rozpoznaje jej przejawy w stosunkach pomiędzy ZSRR a Stanami Zjednoczonymi;4) charakteryzuje problem niemiecki po II wojnie światowej;5) wyjaśnia cele utworzenia NATO i Układu Warszawskiego oraz charakteryzuje te bloki militarne;6) charakteryzuje proces integracji Europy Zachodniej;7) wyjaśnia cele utworzenia ONZ;8) charakteryzuje przyczyny i skutki przełomowych konfliktów zimnej wojny: wojny koreańskiej, kryzysu kubańskiego, wojny w Wietnamie i wojny w Afganistanie;9) wyjaśnia źródła i rozwój konfliktu arabsko-izraelskiego po II wojnie światowej.⇑10. Rozpad systemu opisuje główne etapy procesu dekolonizacji Azji i Afryki;2) ocenia polityczne i społeczno-gospodarcze skutki procesu dekolonizacji.⇑11. Chiny po II wojnie opisuje główne etapy w dziejach komunistycznych Chin.⇑12. Europa Środkowo-Wschodnia po II wojnie charakteryzuje proces uzależniania państw Europy Środkowo-Wschodniej od ZSRR, z uwzględnieniem sowietyzacji i stalinizacji;2) wyjaśnia przyczyny zmian w polityce zagranicznej ZSRR i w polityce wewnętrznej państw satelickich ZSRR po 1956 r.;3) charakteryzuje proces uniezależnienia się państw satelickich od ZSRR;4) wyjaśnia przyczyny rozpadu ZSRR i bloku wschodniego;5) opisuje przeobrażenia ustrojowe w państwach Europy Środkowo-Wschodniej i rozpoznaje charakterystyczne cechy procesu dekomunizacji w państwach bloku wschodniego po 1989 r.⇑13. Polska w latach porównuje terytorium Polski powojennej z terytorium II Rzeczypospolitej oraz analizuje polityczno-społeczne i gospodarcze skutki zmiany granic;2) charakteryzuje główne etapy przejmowania władzy przez komunistów w Polsce, z uwzględnieniem działań opozycji legalnej i podziemia antykomunistycznego; opisuje represje stosowane przez radziecki i polski aparat bezpieczeństwa;3) rozpoznaje charakterystyczne cechy okresu odbudowy i przebudowy gospodarki, z uwzględnieniem reformy rolnej i nacjonalizacji przemysłu.⇑14. Polska w latach porównuje procesy stalinizacji państwa polskiego i państw Europy Środkowo-Wschodniej;2) charakteryzuje system polityczny i społeczno-gospodarczy Polski w okresie stalinowskim;3) rozpoznaje charakterystyczne cechy gospodarki centralnie planowanej i ocenia jej skutki;4) charakteryzuje zjawisko socrealizmu w literaturze i sztuce.⇑15. Polska w latach charakteryzuje i porównuje etapy: 1956-1970 i 1970-1980;2) wyjaśnia przyczyny kryzysów społeczno-politycznych: 1968 r., 1970 r., 1976 r. i 1980 r.;3) charakteryzuje działalność opozycji w PRL-u;4) charakteryzuje relacje państw W roku 2022 matura zostanie również przeprowadzona na podstawie wymagań egzaminacyjnych, a nie jak do roku 2020 na podstawie wymagań określonych w podstawie programowej. Poniżej aktualne wymagania z WOS: Spis treści III etap edukacyjny 1. Podstawowe umiejętności życia w grupie. 2. Życie społeczne. 3. Współczesne społeczeństwo polskie. 4. Być obywatelem. 5. Udział obywateli w życiu publicznym. 6. Środki masowego przekazu. 7. Wyborcy i wybory. 8. Naród i mniejszości narodowe. 9. Patriotyzm dzisiaj. 10. Państwo i władza demokratyczna. 11. Rzeczpospolita Polska jako demokracja konstytucyjna. 12. System wyborczy i partyjny. 13. Władza ustawodawcza w Polsce. 14. Władza wykonawcza. 15. Władza sądownicza. 16. Samorządy i ich znaczenie. 17. Gmina jako wspólnota mieszkańców. 18. Samorząd powiatowy i wojewódzki. 19. Relacje Polski z innymi państwami. 20. Integracja europejska. 21. Polska w Unii Europejskiej. 22. Współpraca i konflikty międzynarodowe. 23. Problemy współczesnego świata. 24. Gospodarka rynkowa. 25. Gospodarstwo domowe. 26. Pieniądz i banki. 27. Gospodarka w skali państwa. 28. Przedsiębiorstwo i działalność gospodarcza. 29. Wybór szkoły i zawodu. 30. Etyka w życiu gospodarczym. IV etap edukacyjny - poziom podstawowy 1. Młody obywatel w urzędzie. 2. Prawo i sądy. 3. Bezpieczeństwo. 4. Edukacja i praca w Polsce i Unii Europejskiej. 5. Prawa człowieka. 6. Ochrona praw i wolności. IV etap edukacyjny - poziom rozszerzony 1. Życie zbiorowe i jego reguły. 2. Socjalizacja i kontrola społeczna. 3. Grupa społeczna. 4. Struktura społeczna. 5. Zmiana społeczna. 6. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. 7. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie. 8. Kultura i pluralizm kulturowy. 9. Współczesne spory światopoglądowe. 10. Edukacja w XXI w. 11. Obywatel i obywatelstwo. 12. Społeczeństwo obywatelskie. 13. Opinia publiczna. 14. Środki masowego przekazu. 15. Demokracja - zasady i procedury. 16. Polityka, ideologie, doktryny i programy polityczne. 17. Systemy partyjne. 18. Instytucja państwa. 19. Modele ustrojowe państw demokratycznych. 20. Władza ustawodawcza w państwie demokratycznym. 21. Władza wykonawcza w państwie demokratycznym. 22. Współczesna demokracja w Polsce i na świecie - problemy i zagrożenia. 23. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. 24. Parlament Rzeczypospolitej Polskiej. 25. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. 26. Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej. 27. Organy kontroli państwowej, ochrony prawa i zaufania publicznego. 28. Samorząd terytorialny w Polsce. 29. Prawo. 30. System prawny Rzeczypospolitej Polskiej. 31. Sądy i Trybunały. 32. Prawo cywilne i rodzinne. 33. Prawo karne. 34. Prawo administracyjne. 35. Obywatel wobec prawa. 36. Prawa człowieka. 37. Ochrona praw człowieka w Polsce. 38. Światowy i europejski system ochrony praw człowieka. 39. Polska polityka zagraniczna. 40. Stosunki międzynarodowe w wymiarze globalnym. 41. Globalizacja współczesnego świata. 42. Systemy bezpieczeństwa i współpracy. 43. Integracja europejska. 44. Europa wśród światowych mocarstw. 45. Polska w Unii Europejskiej. ⇑ III etap edukacyjny⇑1. Podstawowe umiejętności życia w omawia i stosuje zasady komunikowania się i współpracy w grupie (np. bierze udział w dyskusji, zebraniu, wspólnym działaniu);2) wymienia i stosuje podstawowe sposoby podejmowania wspólnych decyzji;3) przedstawia i stosuje podstawowe sposoby rozwiązywania konfliktów w grupie i między grupami;4) wyjaśnia na przykładach, jak można zachować dystans wobec nieaprobowanych przez siebie zachowań grupy lub jak im się przeciwstawić.⇑2. Życie podaje przykłady zbiorowości, grup, społeczności i wspólnot; charakteryzuje rodzinę i grupę rówieśniczą jako małe grupy;2) wyjaśnia na przykładach znaczenie podstawowych norm współżycia między ludźmi, w tym wzajemności, odpowiedzialności i zaufania;3) charakteryzuje życie szkolnej społeczności, w tym rolę samorządu uczniowskiego; wyjaśnia, na czym polega przestrzeganie praw ucznia;4) rozpoznaje role społeczne, w których występuje, oraz związane z nimi oczekiwania;5) wyjaśnia, jak tworzą się podziały w grupie i w społeczeństwie (np. na „swoich” i „obcych”), i podaje możliwe sposoby przeciwstawiania się przejawom nietolerancji.⇑3. Współczesne społeczeństwo charakteryzuje - odwołując się do przykładów - wybrane warstwy społeczne, grupy zawodowe i style życia;2) omawia problemy i perspektywy życiowe młodych Polaków (na podstawie samodzielnie zebranych informacji).⇑4. Być wyjaśnia, jak człowiek staje się obywatelem w sensie formalnym (prawo ziemi, prawo krwi, nadanie obywatelstwa);2) przedstawia cechy dobrego obywatela; odwołując się do historycznych i współczesnych postaci, wykazuje znaczenie postaw i cnót obywatelskich.⇑5. Udział obywateli w życiu przedstawia główne podmioty życia publicznego (obywatele, zrzeszenia obywatelskie, media, politycy i partie, władza, instytucje publiczne, biznes itp.) i pokazuje, jak współdziałają i konkurują one ze sobą w życiu publicznym;2) uzasadnia potrzebę przestrzegania zasad etycznych w życiu publicznym i podaje przykłady skutków ich łamania;3) przedstawia przykłady działania organizacji pozarządowych i społecznych (od lokalnych stowarzyszeń do związków zawodowych i partii politycznych) i uzasadnia ich znaczenie dla obywateli;4) wyjaśnia, podając przykłady, jak obywatele mogą wpływać na decyzje władz na poziomie lokalnym, krajowym, europejskim i światowym.⇑6. Środki masowego omawia funkcje i wyjaśnia znaczenie środków masowego przekazu w życiu obywateli;2) charakteryzuje prasę, telewizję, radio, Internet jako środki masowej komunikacji i omawia wybrany tytuł, stację czy portal ze względu na specyfikę przekazu i odbiorców;3) wyszukuje w mediach wiadomości na wskazany temat; wskazuje różnice między przekazami i odróżnia informacje od komentarzy; krytycznie analizuje przekaz reklamowy.⇑7. Wyborcy i przedstawia argumenty przemawiające za udziałem w wyborach lokalnych, krajowych i europejskich;2) wymienia zasady demokratycznych wyborów i stosuje je w głosowaniu w szkole;3) wskazuje, czym powinien kierować się obywatel, podejmując decyzje wyborcze;4) krytycznie analizuje ulotki, hasła i spoty wyborcze.⇑8. Naród i mniejszości wyjaśnia, co dla niego oznacza być Polakiem (lub członkiem innej wspólnoty narodowej) i czym obywatelstwo różni się od narodowości;2) wyjaśnia, uwzględniając wielonarodowe tradycje Polski, jaki wpływ na kształtowanie narodu mają wspólne dzieje, kultura, język i tradycja;3) wyjaśnia, co to jest Polonia i w jaki sposób Polacy żyjący za granicą podtrzymują swoją więź z ojczyzną.⇑9. Patriotyzm wyjaśnia, co łączy człowieka z wielką i małą ojczyzną i omawia te więzi na własnym przykładzie;2) uzasadnia, że można równocześnie być Polakiem, Europejczykiem i członkiem społeczności światowej;3) wyjaśnia, odwołując się do wybranych przykładów, czym według niego jest patriotyzm; porównuje tę postawę z nacjonalizmem, szowinizmem i kosmopolityzmem;4) wykazuje, odwołując się do Holokaustu oraz innych zbrodni przeciw ludzkości, do jakich konsekwencji prowadzić może skrajny nacjonalizm;5) rozważa, odwołując się do historycznych i współczesnych przykładów, w jaki sposób stereotypy i uprzedzenia utrudniają dziś relacje między narodami.⇑10. Państwo i władza wymienia podstawowe cechy i funkcje państwa; wyjaśnia, czym jest władza państwowa;2) wskazuje różnice w sytuacji obywatela w ustroju demokratycznym, autorytarnym i totalitarnym;3) wyjaśnia zasady: większości, pluralizmu i poszanowania praw mniejszości w państwie demokratycznym;4) wskazuje najważniejsze tradycje demokracji (antyczna, europejska, amerykańska, polska);5) porównuje demokrację bezpośrednią z przedstawicielską oraz większościową z konstytucyjną (liberalną);6) wyjaśnia, czym są prawa człowieka i uzasadnia ich znaczenie we współczesnej demokracji;7) rozważa i ilustruje przykładami zalety i słabości demokracji.⇑11. Rzeczpospolita Polska jako demokracja wyjaśnia, co to znaczy, że konstytucja jest najwyższym aktem prawnym w Rzeczypospolitej Polskiej;2) omawia najważniejsze zasady ustroju Polski (suwerenność narodu, podział władzy, rządy prawa, pluralizm).⇑12. System wyborczy i wymienia partie polityczne obecne w Sejmie; wskazuje te, które należą do koalicji rządzącej, i te, które pozostają w opozycji.⇑13. Władza ustawodawcza w przedstawia zadania i zasady funkcjonowania polskiego parlamentu, w tym sposób tworzenia ustaw;2) sporządza, na podstawie obserwacji wybranych obrad parlamentu, notatkę prasową o przebiegu tych obrad i przygotowuje krótkie wystąpienie sejmowe w wybranej sprawie.⇑14. Władza wskazuje najważniejsze zadania prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i wyszukuje w środkach masowego przekazu informacje o działaniach urzędującego prezydenta;2) wyjaśnia, jak powoływany jest i czym zajmuje się rząd polski; podaje nazwisko premiera, wyszukuje nazwiska ministrów i zadania wybranych ministerstw;3) wymienia zadania administracji rządowej i podaje przykłady jej działań;4) wyjaśnia, co to jest służba cywilna i jakimi zasadami powinien się kierować urzędnik państwowy.⇑15. Władza przedstawia organy władzy sądowniczej, zasady, wedle których działają sądy (niezawisłość, dwuinstancyjność) i przykłady spraw, którymi się zajmują.⇑16. Samorządy i ich uzasadnia potrzebę samorządności w państwie demokratycznym i podaje przykłady działania samorządów zawodowych i samorządów mieszkańców;2) wyjaśnia, na czym polegają zasady decentralizacji i pomocniczości; odnosi je do przykładów z życia własnego regionu i miejscowości.⇑17. Gmina jako wspólnota wymienia najważniejsze zadania samorządu gminnego i wykazuje, jak odnosi się to do jego codziennego życia;2) przedstawia sposób wybierania i działania władz gminy, w tym podejmowania decyzji w sprawie budżetu;3) pisze podanie, krótki list w sprawie publicznej i wypełnia prosty druk urzędowy;4) odwiedza urząd gminy i dowiaduje się, w jakim wydziale można załatwić wybrane sprawy.⇑18. Samorząd powiatowy i przedstawia sposób wybierania samorządu powiatowego i wojewódzkiego oraz ich przykładowe zadania;2) porównuje - na wybranych przykładach - zakres działania samorządu wojewódzkiego z zakresem działania wojewody.⇑19. Relacje Polski z innymi przedstawia najważniejsze kierunki polskiej polityki zagranicznej (stosunki z państwami Unii Europejskiej i Stanami Zjednoczonymi, relacje z sąsiadami);2) charakteryzuje politykę obronną Polski; członkostwo w NATO, udział w międzynarodowych misjach pokojowych i operacjach militarnych;3) wyjaśnia, czym się zajmują ambasady i konsulaty.⇑20. Integracja przedstawia cele i etapy integracji europejskiej (traktaty rzymskie, traktaty z Maastricht, Nicei, Lizbony);2) wyjaśnia, jak w Unii Europejskiej realizowane są zasady pomocniczości i solidarności;3) wyjaśnia, skąd pochodzą środki finansowe w budżecie unijnym i na co są przeznaczane;4) wskazuje na mapie członków Unii Europejskiej i uzasadnia swoją opinię na temat jej dalszej integracji i rozszerzania.⇑21. Polska w Unii wyszukuje informacje na temat korzystania ze środków unijnych przez polskich obywateli, przedsiębiorstwa i instytucje;2) formułuje i uzasadnia własne zdanie na temat korzyści, jakie niesie ze sobą członkostwo w Unii Europejskiej, odwołując się do przykładów z własnego otoczenia i całego kraju.⇑22. Współpraca i konflikty wskazuje na mapie miejsca najpoważniejszych konfliktów międzynarodowych; omawia przebieg i próby rozwiązania jednego z nich.⇑23. Problemy współczesnego porównuje sytuację w państwach globalnego Południa i globalnej Północy i wyjaśnia na przykładach, na czym polega ich współzależność;2) uzasadnia potrzebę pomocy humanitarnej i angażuje się (w miarę swoich możliwości) w działania instytucji (także pozarządowych), które ją prowadzą;3) ocenia sytuację imigrantów i uchodźców we współczesnym świecie;4) wyjaśnia, co to jest terroryzm i w jaki sposób próbuje się go zwalczać.⇑24. Gospodarka przedstawia podmioty gospodarcze (gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa, państwo) i związki między nimi;2) charakteryzuje gospodarkę rynkową (prywatna własność, swoboda gospodarowania, konkurencja, dążenie do zysku, przedsiębiorczość);3) wyjaśnia działanie prawa podaży i popytu oraz ceny jako regulatora rynku; analizuje rynek wybranego produktu i wybranej usługi.⇑25. Gospodarstwo wyjaśnia na przykładach, jak funkcjonuje gospodarstwo domowe;2) wymienia główne dochody i wydatki gospodarstwa domowego; układa jego budżet;3) wyjaśnia, jakie prawa mają konsumenci i jak mogą ich dochodzić.⇑26. Pieniądz i przedstawia na przykładach funkcje i formy pieniądza w gospodarce rynkowej;2) wyjaśnia, czym zajmują się: bank centralny, banki komercyjne, giełda papierów wartościowych.⇑27. Gospodarka w skali wyjaśnia terminy: produkt krajowy brutto, wzrost gospodarczy, inflacja, recesja; interpretuje dane statystyczne na ten temat;2) wymienia najważniejsze dochody i wydatki państwa; wyjaśnia, co to jest budżet państwa;3) przedstawia główne rodzaje podatków w Polsce (PIT, VAT, CIT) i oblicza wysokość podatku PIT na podstawie konkretnych danych.⇑28. Przedsiębiorstwo i działalność wyjaśnia, na czym polega prowadzenie indywidualnej działalności gospodarczej;2) przedstawia główne prawa i obowiązki pracownika; wyjaśnia, czemu służą ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.⇑29. Wybór szkoły i wskazuje główne przyczyny bezrobocia w swojej miejscowości, regionie i Polsce; ocenia jego skutki.⇑30. Etyka w życiu przedstawia zasady etyczne, którymi powinni się kierować pracownicy i pracodawcy; wyjaśnia, na czym polega społeczna odpowiedzialność biznesu;2) podaje przykłady zjawisk z szarej strefy w gospodarce i poddaje je ocenie.⇑IV etap edukacyjny - poziom podstawowy⇑1. Młody obywatel w wyjaśnia, jak nabywa się obywatelstwo polskie i unijne;2) ustala, w jakim urzędzie i w jaki sposób uzyskuje się dowód osobisty, paszport, prawo jazdy, jak rejestruje się motocykl i samochód;3) podaje formalne warunki, jakie spełnić musi obywatel, by wziąć udział w wyborach;4) uzyskuje informację publiczną na zadany temat w odpowiednim urzędzie;5) wyjaśnia, co może zrobić obywatel, gdy nie zgadza się z decyzją urzędu;6) sporządza urzędowy wniosek, skargę i odwołanie.⇑2. Prawo i wyjaśnia, co to jest prawo i czym różnią się normy prawne od norm religijnych, moralnych i obyczajowych;2) wymienia podstawowe zasady prawa (prawo nie działa wstecz, domniemanie niewinności, nie ma winy bez prawa, nieznajomość prawa szkodzi) i wyjaśnia konsekwencje ich łamania;3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny i interpretuje proste przepisy prawne;4) wyjaśnia różnice między prawem cywilnym, karnym i administracyjnym; wskazuje, w jakim kodeksie można znaleźć przepisy dotyczące konkretnej sprawy;5) uzasadnia potrzebę niezależności i niezawisłości sędziów;6) przedstawia uczestników i przebieg procesu sądowego: cywilnego i karnego; uzasadnia znaczenie mediacji.⇑3. charakteryzuje najważniejsze zadania prokuratury i policji;2) przedstawia uprawnienia policjantów i innych służb porządkowych; rozpoznaje przejawy ich naruszania;3) przedstawia przepisy prawne dotyczące sprzedaży i konsumpcji alkoholu, papierosów i narkotyków i wskazuje na konsekwencje ich łamania.⇑4. Edukacja i praca w Polsce i Unii omawia na wybranych przykładach zasady przyjmowania do szkół wyższych;2) wyjaśnia, co wynika z wejścia Polski do strefy Schengen; zna zasady bezpiecznego podróżowania po Europie i świecie (unikanie ryzyka, postępowanie w razie kradzieży lub wypadku, możliwości uzyskania pomocy, w tym opieki zdrowotnej);3) wyjaśnia, jakie możliwości zarabiania mają młodzi ludzie, jakie umowy mogą zawierać i jakie są zasady opodatkowania ich dochodów.⇑5. Prawa przedstawia krótko historię praw człowieka i ich generacje; wymienia najważniejsze dokumenty z tym związane;2) wymienia podstawowe prawa i wolności człowieka; wyjaśnia, co oznacza, że są one powszechne, przyrodzone i niezbywalne;3) podaje najważniejsze postanowienia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Konwencji o Prawach Dziecka;4) bierze udział w debacie klasowej, szkolnej lub internetowej na temat wolności słowa lub innych praw i wolności;5) wyjaśnia, na czym polegają: prawo do prywatności, w tym do ochrony danych osobowych i prawa obywatela w kontaktach z mediami.⇑6. Ochrona praw i przedstawia główne środki ochrony praw i wolności w Polsce;2) opisuje sposób działania Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka; pisze prostą skargę do jednego z nich (według wzoru);3) uzasadnia znaczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu;4) przedstawia na przykładach działania podejmowane przez ludzi i organizacje pozarządowe broniące praw człowieka; w miarę swoich możliwości włącza się w wybrane działania (np. podpisuje apel, prowadzi zbiórkę darów);5) rozpoznaje przejawy rasizmu, szowinizmu, antysemityzmu i ksenofobii; uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się im oraz przedstawia możliwości zaangażowania się w wybrane działania na rzecz równości i tolerancji;6) znajduje informacje o naruszaniu praw człowieka w wybranej dziedzinie (np. prawa kobiet, prawa dziecka, wolność wyznania, prawo do edukacji, prawa humanitarne) i projektuje działania, które mogą temu zaradzić.⇑IV etap edukacyjny - poziom rozszerzony⇑1. Życie zbiorowe i jego charakteryzuje wybrane zbiorowości, społeczności, wspólnoty, społeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi;2) podaje przykłady norm i instytucji społecznych; charakteryzuje ich funkcje w życiu społecznym;3) wyjaśnia, co to jest anomia, omawia jej przyczyny i skutki;4) omawia na przykładach źródła i mechanizmy konfliktów społecznych oraz sposoby ich rozwiązywania.⇑2. Socjalizacja i kontrola porównuje modele socjalizacji charakterystyczne dla własnej grupy wiekowej i pokolenia rodziców;2) opisuje przejawy kontroli społecznej w życiu codziennym;3) wyjaśnia na przykładach, w jaki sposób dochodzi do stygmatyzacji społecznej i jakie mogą być jej skutki.⇑3. Grupa przedstawia cechy i funkcjonowanie małej grupy społecznej (liczebność, więź, trwałość, role grupowe, wspólne wartości i cele, poczucie odrębności, współdziałanie);2) omawia na przykładach różne rodzaje grup i wyjaśnia funkcjonowanie wskazanej grupy;3) wyjaśnia znaczenie grup odniesienia pozytywnego i negatywnego w procesie socjalizacji;4) opisuje swoiste cechy współczesnej rodziny jako grupy społecznej; porównuje i ilustruje przykładami różne modele rodziny.⇑4. Struktura opisuje strukturę klasowo-warstwową polskiego społeczeństwa i swojej społeczności lokalnej;2) porównuje skalę nierówności społecznych w Polsce i wybranym państwie, wyjaśniając związek między nierównościami społecznymi a nierównością szans życiowych;3) podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej ruchliwości społecznej;4) opisuje mechanizm i skutki społecznego wykluczenia oraz sposoby przeciwdziałania temu zjawisku;5) charakteryzuje wybrane problemy życia społecznego w Polsce (w tym sytuację młodych ludzi); rozważa możliwości ich rozwiązania.⇑5. Zmiana charakteryzuje historyczne formy organizacji społeczeństwa (pierwotne, tradycyjne, przemysłowe, postindustrialne);2) omawia cechy współczesnego społeczeństwa zachodniego (otwarte, postindustrialne, konsumpcyjne, masowe, informacyjne);3) analizuje sposoby adaptacji do zmiany społecznej na podstawie własnych obserwacji i tekstów kultury;4) przedstawia i ocenia dwie drogi zmiany społecznej: rewolucję i reformę;5) charakteryzuje wybrany ruch społeczny, np.: Solidarność, ruch niepodległościowy nonviolence Mahatmy Gandhiego, ruch praw obywatelskich Martina L. Kinga, ruch na rzecz ochrony środowiska naturalnego, ruch emancypacji kobiet.⇑6. Naród, ojczyzna i mniejszości przedstawia dwie koncepcje narodu: etniczno-kulturową i polityczną;2) omawia czynniki sprzyjające asymilacji oraz służące zachowaniu tożsamości narodowej;3) charakteryzuje postawy współczesnych Polaków wobec ojczyzny i narodu;4) charakteryzuje mniejszości narodowe, etniczne i grupy imigrantów żyjące w Polsce (liczebność, historia, kultura, religia itp.); wymienia prawa, które im przysługują.⇑7. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym porównuje różne modele polityki wybranych państw wobec mniejszości narodowych i imigrantów;2) wyjaśnia, dlaczego w Europie integracja imigrantów z państw pozaeuropejskich rodzi trudności; ocenia sytuację imigrantów w Polsce;3) omawia na przykładach przyczyny i sposoby rozwiązywania długotrwałych konfliktów między narodami;4) omawia przyczyny i skutki konfliktów społecznych w państwach Afryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej.⇑8. Kultura i pluralizm wskazuje specyficzne cechy kultury wysokiej, masowej, narodowej i ludowej;2) rozpoznaje najważniejsze cechy kultury wskazanej społeczności;3) określa znaczenie religii w polskiej kulturze; charakteryzuje religijność współczesnych Polaków;4) ocenia wpływ kontrkultury na życie społeczne;5) wyjaśnia, na czym polega i skąd się bierze pluralizm kulturowy współczesnego społeczeństwa; analizuje konsekwencje tego zjawiska;6) rozróżnia tolerancję od akceptacji; ocenia ich znaczenie dla życia społecznego;7) charakteryzuje subkultury młodzieżowe w Polsce i Europie.⇑9. Współczesne spory rozpatruje argumenty przemawiające za swobodą prowadzenia badań genetycznych oraz ich prawnym zakazem;2) rozważa racje stron sporów o dopuszczalność aborcji i eutanazji;3) uzasadnia traktowanie kary jako odpłaty lub jako sposobu resocjalizacji; formułuje własne stanowisko w tej sprawie;4) rozważa argumenty i kontrargumenty stron sporu o przyznanie mniejszościom seksualnym takich samych praw, jakie mają osoby heteroseksualne;5) rozpatruje racje stron innych aktualnych sporów światopoglądowych i formułuje swoje stanowisko w danej sprawie.⇑10. Edukacja w XXI przedstawia rolę szkoły i edukacji nieformalnej w

rozszerzona matura z polskiego wymagania